گياهان در طول تاریخ همواره در کنار پزشکی بکار می رفته اند  .  حتی امروزه نیز ،در حدود  َ‌25 % از تمام داروهای تجویز شده در نسخه های پزشکان در طب رایج ، ، از درختان ،‌ بوته ها يا گياهان به صورتهاي مختلف بدست مي آيند . برخي از آنها بطور مستقیم از عصاره هاي گياهي و برخي ديگر به صورت مصنوعی برای ایجاد  تاثیراتی مشابه با داروهای گیاهی  ، حاصل می شوند .

   امروزه در حدود 250 تا 500 هزار نوع گياه با گونه های مختلف روي زمين وجود دارد که تنها حدود5000 نوع از اين گونه ها به دليل داشتن کاربردهای طبی مورد بررسي قرار گرفته است . نياز به مطالعه مجدد گياهان با رويكردي علمي جهت تهية داروهاي جديد مطابق با پيشرفت علم پزشکی براي درمان سرطان ،‌ ايدز ،‌ ديابت و بسياري از بيماريهاي ديگر، كاملاً به چشم مي خورد . سازمان بهداشت جهاني به اين نكته توجه دارد كه از بین 119 نوع داروي با منشاء گیاهی كه در آزمايشگاه ها مورد بررسي قرار گرفته اند، حدود 74% آنها در طب جديد به گونه اي استفاده شده اند كه ارتباط مستقيم با كاربردهاي سنتي آنها به صورت داروي گياهي توسط فرهنگ اصلي هر کشور ، دارد . به دليل عدم رضايت از داروهاي رایج ، ‌بسیاری از مردم در حال روي آوردن به ساير درمانهاي طب مكمل و از جمله گياهان هستند . رشد صنعت گياهان دارويي در چند سال گذشته به طور غير قابل تصوري افزايش يافته است و تقريباَ حدود نيمي از مردم آمريكا از آن استفاده مي كنند  . نشرية هربال گرم (Herbal Gram) در مقالة تحقيقاتی كه در بهار سال 1998 منتشر نمود ، به بررسي شخصيت افراد استفاده كننده از داروهاي گياهي پرداخته است ،‌ بيشتر اين افراد به پزشك خود نمي گويند كه در حال مصرف داروهاي گياهي براي مداواي خود می باشند .

    داروهاي گياهي و مواد دارويي حاوي ويتامين ،به طور همزمان در درون بدن بيمار دست به  اعمال گوناگون درماني مي زنند . لذا اين نكته حائز اهميت است كه مردم را آگاه كنيم تا از گياهاني كه مصرف مي كنند پزشك خود را مطلع نمايند . هنوز پزشكي جديد ، از گياهان خالص در درمان بيماريها و مسائل درماني ديگر استفاده نمي كند ، يكي از دلايل اين رويكرد مسائل اقتصادي است . گياه كه با همه وجودش در طبيعت براي بشر به ارمغان آمده است ، نمي تواند به صورت انحصاري مصرف شود . به دليل اين امر شركتهاي داروسازي نمي توانند حق انحصاري را براي فروش يك نوع گياه خاص براي خود قائل باشند . آنها حاضر نيستند سرمايه اي را براي آزمايش گونه هاي گياهي بكار گيرند گر چه كه اين رويه در حال تغيير است . البته جمع آوري و آماده سازي داروهاي گياهي مقوله ای نيست كه همانند داروهاي غير گياهي يا معمول به آساني قابل كنترل باشد و از طرفی سوددهي مطمئن و قابل اتكائي ندارد .

  بعلاوه بسياري از اين گياهان داروئي فقط در مناطقی نظیر جنگلهاي باراني آمازون يا هر منطقه ناپايدار آب هوائي ديگر رشد مي كنند كه اين مسئله روي اثربخشي گياه و مقادير مصرفي آن تاثير مي گذارد . به موازات افزايش علاقه به مصرف گياه به عنوان دارو ،تحقيقاتي در ايالات متحده آمريكا در دست اقدام مي باشد . موسسه ملي سلامت آمريكا (NIH) تحقيقاتي را در بهار سال 1998 در مورد گياه (St. Johns Wort )  آغاز نمود .در پائيز 1997 بررسيهايي در آمريكا انجام شد كه نتايج آن در مجله آمريكايي" انجمن پزشکی"(Medical association) در مورد گياه Jinko و بيماري آلزايمر به چاپ رسيده است . نتيجه اينكه امروزه دانش گياهي افراد عادي گياه شناس در اجتماع بيشتر از پزشكان است !

گياه دارويي چيست ؟

  كلمه گياه همانگونه كه در علم گياه درماني مورد استفاده قرار گرفته است يا در اروپا مصطلح مي باشد به رستني ها يا اجزاي آن اطلاق مي شود كه براي تهيه دارو ،‌ عصاره غذا ،‌ ادويه جات و روغنهاي معطر حتي براي صابون سازي و عطر سازي مورد مصرف دارد .

  يك گياه داروئي مي تواند برگ ،‌ گل ،‌ ريشه ،‌ ميوه ،‌ پوست يا بخش ديگري از گياه باشد كه به دليل وجود خواص درماني ،  عصاره هاي غذايي يا خواص غذايي ديگر ،‌ مورد توجه است . آيا اين درمانها واقعاَ تاثير گذار است ؟‌ بله  دلايلي براي اين امر وجود دارد كه اين گياهان مي توانند شفا بخش باشند . براي مثال مسكنهايي مانند مورفين يا كدئين از گياه ترياك استخراج مي شود ." آتروپين" كه يك شل کننده عضلاني است از گياه ""Bella donna ، داروهاي سرطان (وين كريزتين و وين بلاستين )‌از گياهي بنام "گل تلگرافي" تهيه مي گردند و داروی "تاكسول" از درخت "سرخدار" استحصال مي گردد . حتي آسپرين را از گياهاني مثل درخت بيد و از ماده اي بنام "Salicin" بدست مي آورند . مسئله مهم اينكه حداقل 16 گياه توسط (FDA) وزارت دارو و تغذيه آمريكا از نظر ايمني و تاثير مورد تائيد قرار گرفته اند و اين گياهان داروئي مجوز دارند كه به بيماران عرضه شوند و روي پيشخوان داروخانه ها در معرض فروش قرار گيرند . از ميان آنها مي توان به گياه ""Senna به عنوان ملين و مسهل و همچنين به دانه هاي گياه "اسفرزه" اشاره كرد . داروهاي گياهي تحت آزمايشهاي علمي قرار گرفته اند اما داستان اغلب اين درمانها بر مبناي سنتها و تجربيات و تائيد نسلها بوده است .

آيا سيستمهاي گياهي مختلف وجود دارند ؟‌

  تنوع خاصي در سنتهاي استفاده از گياهان در مناطق مختلف جهان وجود دارد كه امروزه در حال رشد روزافزون است . فرهنگهاي بومي آمريكايي به علم بالايي در زمينه درمان دست يافته بودند . سيستمهاي درماني بسيار پيشرفته و پيچيده اي در سراسر جهان وجود دارند كه از داروهاي گياهي در دوره هاي درماني خاص استفاده مي كنند . مانند سيستم آيورودا از هند و طب سنتي چين .

  تفاوتهاي اساسي بين اين سيستمهاي گوناگون درماني نشات گرفته از تفاوت فرهنگي آنهاست . اين موضوع حتي از اهداف آنها و تاثيراتشان اهميت بيشتري دارد . گياه شناسان سنتي تركيبي از گياهان را براي تاثيرات خاص روي بيماران در کنار سایر روشهای طبیعی بكار مي برند اما بيشترين کاربرد پزشكي گياهی در جهان غرب بر مبناي استفاده از گياه (به صورت مفرد) مي باشد . گياه شناسان سنتي چين مي گويند كه استاندارد نمودن و اسانس گيري ،اصل وجودي يك گياه كامل را تغيير مي دهد و كاري شبيه تكنولوژي دارو سازي انجام مي دهد . در پاسخ به اين سئوال كه مواد فعال درماني تشكيل دهنده گياه تا چه اندازه حفظ مي شود تحقيقاتي در حال انجام است .

داروي گياهي چگونه عمل مي كند ؟‌

بطور كلي داروهاي گياهي عملكردي شبيه داروهاي شيميايي داروخانه ها دارند و فرمول شيميايي آنها مشابه است . گياهان دربردارنده بسياري از فعل و انفعالات طبيعي و شيميايي همراه با عمليات بيولوژيك هستند . در 150 سال اخير ، شيميدانان و داروسازان ، محتويات و مواد فعال موجود در داروها را جدا ساخته اند تا از آنها داروهاي مطمئنی توليد کنند .

  از تاثير گياهان بگونه اي غير مستقيم بر روي جريان خون بدن و تغذيه اعضاء‌اصلي آن استفاده مي شود . به همين نسبت تاثيرات آن نيز ضعيفتر و با آثار سوء جانبي كمتر از داروهاي شيميايي خالص مي باشد . گياه شناسان از گياهان با تاثيرات بالا با كاربرد تدريجي مناسب استفاده مي كنند و در درمان بيماريهاي حاد و مزمن وارد عمل مي شوند .

 طب گياهي در تسهيل درمان بيماريهاي مزمن و مشكلات مرتبط با آن حرفهاي زيادي براي گفتن دارد . با انتخاب ماهرانه گياهان براي بيمار ، يك دوره مفيد معالجه بيماري مي تواند با كمترين خطرات و آثار جانبي نسبت به معالحه با داروهاي شيميايي صورت گیرد . به هر حال اين اتفاق كه داروي گياهي به آرامي اثر مي گذارد، ضرورتاَ‌ صحيح نيست . تاثيرات سوء خطرناكي در جهت مخالف درمان نیز مي تواند رخ دهد و اين در صورتي است كه گياهي با كيفيت پايين يا بصورت اشتباه تجويز گردد .

  علاوه بر اين ، براي مالكيت فعاليتهاي فارماكولوژي (داروسازی) بسياري از گياهان داراي خصوصيات دارويي هستند كه كاملاَ با داروهاي داروخانه ها برابري مي كنند . كل قسمتهاي گياه در بردارنده محتويات دارويي فراواني است . بعلاوه محتويات غير اصلي تر دارويي نيز مي توانند از نظر درماني فعال باشند . بعنوان يك قانون کلی، اين داروها داراي سم كمتري نسبت به ساير داروها مي باشند و تاثيرات سوء جانبي كمتري دارند ( البته موارد استثنائي هم وجود دارد )‌ طبق تحقيقات انجام شده بر روي گياهان ،‌ كل گياه يا عصاره خالص آن و ریشه موثر تر از سایر قسمتهای گياه است .

آيا هيچ نظارتي بر كيفيت تهيه گياهان داروئي وجود دارد ؟‌

 كنترل كيفيت مربوط به مراحل حفظ كيفيت(quality) يا قدرت(potency) درماني يك محصول داروئي است . بدون توجه به فرم آماده سازي گياه ، درجاتي از كنترل كيفيت بايد وجود داشته باشد .

 اخيرا َ‌هيچ ارگان يا سازمان خاصي براي تائيد طبقه بندي گياهان داروئي بوجود نيامده است . مركز داروسازي آمريكا (U.S.P) كه سازماني خصوصي و غيرانتفاعي است ،‌ استانداردهاي قانوني قابل ملاحظه اي را براي درمان و دارو از نظر خالص بودن ،‌ كيفيت ،‌ و قدرت درماني قرار داده است . اين مركز 18 استاندارد قابل اجرا براي ويتامينها و مواد معدني اعلام نموده و درحال كار روي استانداردهايي براي 30 گياه است . طبقه بندي ويتامينها و مواد معدني يا داروئي كه مورد تائيد اين مركز مي باشد شامل چسباندن برچسب قدرداني و تاييديه مي باشد . شعار مخصوص براي خريد محصولات گياهان داروئي مي تواند اين عبارت باشد ؛ ”خريدار ، آگاه باش” !

 كيفيت بين اين محصولات و شركتهاي توليد كننده متفاوت است . اتحاديه توليدات گياهان داروئي آمريكا و شوراي گياه شناسي آمريكا با سازمان غذا و دارو (FDA) همكاري مي كنند و در ضمن اعضاء‌  آن براي تائيد كنترل كيفيت تلاش مي كنند و هدف واحدي دارند . هيچ ضمانتي براي نوشته هاي روي بطري ها وجود ندارد .  دربين سالهاي اخير تعدادي از بطري هاي سياهST. johns wort  و Ginseng پيدا شده است كه در آنها اثر از گياهان نامبرده نبوده است . براي اينكه گياهان مطمئن باشند بايد از شركتهايي تهيه شده باشند كه زير نظر استانداردهاي كنترل كيفيت كار مي كنند . راه حلي كه براي كنترل كيفيت در ايالات متحده آمريكا وجود دارد براي توليد كنندگان محصولات گياهي كاربرد فراوان دارد . با توسعه و رشد بازشناسي گياهان توسط آناليز در لابراتوارها ،  مصرف كنندگان بايد حداقل اين امنيت خاطر را داشته باشند كه از گياه اصلي توليد و استفاده شده است . 

  مصرف كنندگان بايد از فروشگاه غذاي سالم ، داروخانه ها و پزشكاني كه محصولات پزشكي را استفاده مي كنند يا مي فروشند براي اطلاع بيشتر سئوال كنند تا از ميزان كنترل ادارات استاندارد بر آنها مطلع شوند .  بايد بدانند كه آنها چه مي كنند تا بتوانند توانائي و اعتبار محصولات خود را ضمانت كنند . زمانيكه در مراحل توليد همه از استانداردها مطمئن شوند و اعتماد مصرف كننده جلب شود ، سطح توليدات بالا نگه داشته مي شود كه البته اين امر با كمك وسائل آزمايشگاهي و ساير بررسي هاي فيزيكي و شیميائي و آناليز بيولوژيك خاص كه زير نظر متخصصين متبجر انجام مي شود امكان پذير است .

  شركتهايي كه توليد كننده عصاره هاي استاندارد شده هستند بايد بيشتر معيارهاي استاندارد شده را رعايت كنند ،‌ تا بدين ترتيب  بتوانند اين محصولات را با بالاترين كيفيت ارائه كنند .

برگردان : خانم حوری احمدی راد

ویراستاری :دکتر کیارش ساعتچی

منبع :

Merylly A .Kuhn PhD "Complementary therapies for Health Care providers",